Η πρόσβαση γονέα σε προσωπικά δεδομένα ανηλίκου αποτελεί σύνθετο ζήτημα όπου συγκρούονται η προστασία της ιδιωτικότητας του παιδιού και το δικαίωμα σεβασμού της οικογενειακής ζωής. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (GDPR) αναγνωρίζει αυξημένη προστασία για τα δεδομένα των παιδιών (αιτ. σκ. 38), αλλά δεν αποκλείει την πρόσβαση των γονέων όταν αυτοί ασκούν τη γονική μέριμνα και ενεργούν ως νόμιμοι εκπρόσωποι του ανηλίκου. Το δικαίωμα πρόσβασης θεμελιώνεται στο άρθρο 15 GDPR, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θίγονται δικαιώματα τρίτων (άρθρο 15 §4). Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ιδίως στην υπόθεση Φουρκιώτης κατά Ελλάδας (74758/11, 16.6.2016), έκρινε ότι η πλήρης άρνηση χορήγησης παιδοψυχιατρικών ή κοινωνικών εκθέσεων στον γονέα μπορεί να υπονομεύσει την αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος οικογενειακής ζωής του άρθρου 8 ΕΣΔΑ και να λειτουργήσει στην πράξη ως μηχανισμός αποκλεισμού του γονέα από κρίσιμα στοιχεία του φακέλου, με αποτέλεσμα να υπονομεύεται η αποτελεσματική αποκατάσταση της επικοινωνίας και να παγιώνεται de facto αποξένωση, κάτι που το Δικαστήριο αξιολόγησε στο πλαίσιο της θετικής υποχρέωσης του Κράτους κατά το άρθρο 8 ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο τόνισε ότι ο γονέας πρέπει να έχει πρόσβαση στα κρίσιμα στοιχεία που επηρεάζουν τη σχέση με το παιδί, ώστε να μπορεί να συμμετέχει ουσιαστικά στις διαδικασίες.
ΟΤΑΝ ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΕΙΝΑΙ ΑΝΗΛΙΚΟΣ
Σε επίπεδο Γενικού Κανονισμού Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (ΕΕ) 2016/679 , η αφετηρία είναι ότι το δικαίωμα πρόσβασης ανήκει στο υποκείμενο (άρθρο 15 GDPR) και, όταν το υποκείμενο είναι ανήλικος, ο Κανονισμός αναγνωρίζει ρητά ότι οι ανήλικοι χρήζουν ειδικής προστασίας (αιτιολογική σκέψη 38 GDPR). Αυτό όμως δεν μεταφράζεται σε αυτοματοποιημένο άρνηση ή απαγόρευση πρόσβασης στον γονέα. Στις περισσότερες έννομες τάξεις, ο γονέας που ασκεί γονική μέριμνα https://legalresearch.gr/astiko-dikaio/oikogeneiako-dikaio/λειτουργεί ως νόμιμος εκπρόσωπος του παιδιού για την άσκηση δικαιωμάτων του παιδιού, άρα ο φορέας που τηρεί τον φάκελο (σχολείο, νοσοκομείο, δημόσια υπηρεσία, ειδικός ψυχικής υγείας) οφείλει να χειριστεί το αίτημα πρόσβασης μέσα από τα άρθρα 12–15 GDPR (διαφανείς διαδικασίες, ταυτοποίηση, προθεσμίες, ενημέρωση).
ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΠΡΟΣΦΕΥΓΟΝΤΟΣ ΓΟΝΕΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΖΩΗΣ
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο που συνδέει οργανικά τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων με τη λογική του ΕΔΔΑ στην υπόθεση Fourkiotis v. Greecehttps://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-167594%22]} Στο ιστορικό, ο προσφεύγων ζήτησε πρόσβαση σε κοινωνικές εκθέσεις και φακέλους παιδοψυχιατρικών αξιολογήσεων, ώστε να τις χρησιμοποιήσει στη δικαστική/εισαγγελική διαχείριση της επικοινωνίας, και αντιμετώπισε άρνηση με επίκληση εμπιστευτικότητας και προστασίας προσωπικών δεδομένων ανηλίκων. Το ΕΔΔΑ δεν διαφώνησε υποστηρίζοντας ότι ο γονέας δικαιούται ανεξέλεγκτη πρόσβαση σε κάθε πληροφορία, είπε όμως κάτι πολύ πιο αιχμηρό: ότι, ειδικά σε υποθέσεις πρόσβασης γονέα–παιδιού, η αποτελεσματική προστασία της οικογενειακής ζωής απαιτεί οι αρχές να λειτουργούν με τρόπο που να επιτρέπει στον γονέα να έχει γνώση των κρίσιμων στοιχείων και να συμμετέχει ουσιαστικά στη διαδικασία, διότι αλλιώς η διαδικασία γίνεται τυπική και αναποτελεσματική.
ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ
Συνεπώς, το δίκαιο προστασίας δεδομένων δεν λειτουργεί ως απόλυτη απαγόρευση αλλά ως πλαίσιο αναλογικής και ελεγχόμενης πρόσβασης. Οι αρχές και οι φορείς οφείλουν να εξισορροπούν την ιδιωτικότητα του ανηλίκου με το δικαίωμα του γονέα στην οικογενειακή ζωή (άρθρο 8 ΕΣΔΑ), εφαρμόζοντας περιορισμένη ή προστατευμένη γνωστοποίηση όπου απαιτείται. Έτσι διασφαλίζεται ταυτόχρονα η προστασία του παιδιού και η ουσιαστική άσκηση των γονεϊκών δικαιωμάτων.
Maria-Nefeli Christodoulopoulou
Lawyer | GDPR • AI Act • Data Protection • Regulatory Compliance
Η Μαρία-Νεφέλη Χριστοδουλοπούλου είναι Δικηγόρος με εστίαση στην προστασία δεδομένων, το AI Governance και τη συμμόρφωση επιχειρήσεων με το ευρωπαϊκό ψηφιακό κανονιστικό πλαίσιο (GDPR, AI Act, NIS2)