Μονομελές Πρωτοδικείο – Πινάκιο έντεκα – Η Yπόθεση συζητείται.
Ασφαλιστικά μέτρα κατά αποφάσεων που δεν τηρήθηκαν, ασφαλιστικά μέτρα για συμφωνητικά που δεν δικαιώθηκαν στην πράξη, για επικοινωνίες που απουσίασαν από τα ημερήσια προγράμματα των γονέων, για συναντήσεις που παρέμειναν προφορικές υποσχέσεις και δεν τελεσφόρησαν.
Ο Νόμος 4800/2021 https://www.dsanet.gr/Epikairothta/Nomothesia/81_2021.PDF«Μεταρρυθμίσεις αναφορικά με τις σχέσεις γονέων και τέκνων, άλλα ζητήματα οικογενειακού δικαίου και λοιπές επείγουσες διατάξεις» υπήρξε σαφής στις προϋποθέσεις της προσωπικής επικοινωνίας του γονέα με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο, καθορίζοντας με το άρθρο 1520 ΑΚ τις συνθήκες και το χρόνο επικοινωνίας, υπογραμμίζοντας ως προοίμιο ρητής «εντολής» πως ο γονέας με τον οποίο διαμένει το τέκνο, οφείλει να διευκολύνει και να προωθεί την επικοινωνία του τέκνου με τον άλλο γονέα σε τακτή χρονική βάση. Επί του πρακτέου, η ρητή εντολή παρορράται και για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, η επικοινωνία παροπλίζεται.
Δεν θα επεκταθώ στη λυσιτέλεια του Νόμου σχετικά με την σημαντικότερη αλλαγή που επέφερε με την «από κοινού και εξίσου άσκηση της Γονικής μέριμνας» γιατί θεωρώ άσκοπο να απαριθμώ επιχειρήματα για το αν και οι δύο γονείς έχουν αναφαίρετα δικαιώματα επί ίσοις όροις στην άσκηση της γονικής μέριμνας των παιδιών τους. Είναι υπερβάλλον το άχθος, να προσπαθείς ως άνθρωπος – όχι ως νομικός – να αποδείξεις πως τόσο η μητέρα όσο και ο πατέρας επιβαρύνονται με τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις στην επιμέλεια, και ανατροφή των τέκνων τους. Θα σταθώ όμως στο δικαίωμα επικοινωνίας που κάποιοι με τόσο υπερβάλλοντα ζήλο μάχονται να διαιρέσουν άνισα προς όφελος της αποκλειστικής επιμέλειας. Σαν να υπάρχει μια ανισοβαρής μάχη ανάμεσα στον γονέα της αποκλειστικής επιμέλειας και στο αντίπαλο δέος – τον «άλλον» που φέρει πάνω του την ταυτότητα του γονέα που «απλώς» (sic) μοιράζεται τη γονική μέριμνα, με όλα τα δικαιώματα που συμπαρασύρει αυτή η ταυτότητα (ας μου επιτραπεί η έκφραση): δικαίωμα επικοινωνίας, ζητήματα τέκνου που αφορούν το θρήσκευμα, ζητήματα της υγείας του, εκτός από τα εντελώς τρέχοντα, καθώς και ζητήματα εκπαίδευσης που επιδρούν αποφασιστικά στο μέλλον του τέκνου. Όσα εν τέλει ορίζει και επιτάσσει το άρθρο 1519 ΑΚ.
Νικητής σε αυτή τη μάχη είναι ο φορέας της αποκλειστικής επιμέλειας, ο οποίος καθορίζει με τρόπο παραδοσιακά ηγετικό τους «όρους» στο παιχνίδι της επικοινωνίας. Όχι, ο δικαστικός λειτουργός, όχι το κείμενο του συμφωνητικού, όχι ο διαμεσολαβητής, αλλά μόνο εκείνος ο φέρων την αποκλειστική επιμέλεια. Οι υπόλοιποι «παίχτες» σε κάθε παρτίδα, είναι απλώς διακοσμητικοί παράγοντες και προϋποθέσεις ώστε να καταστούν χρόνιες οι δικαστικές διαμάχες ανάμεσα στους φέροντες τον τίτλο «γονείς».
Ελλάδα – Διαζύγια
Στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, η δικαστηριακή κονίστρα των διαζυγίων συνήθως έχει δύο συνιστώσες: τη μητέρα ως αποκλειστικά προνομιούχος της επιμέλειας και τον πατέρα ως «απλό» φορέα γονικής μέριμνας (ή συνεπιμέλειας) με μειωμένα εκ φύσεως προνόμια – η μητρική παρουσία στη ζωή των νεογνών καθώς και των νηπίων είναι εξαιρετικά λειτουργική και κρίσιμη για την ανάπτυξή τους – ωστόσο με ισχυρούς πλέον στις μέρες μας συνεκτικούς δεσμούς με τα τέκνα, οι οποίοι λειτουργούν ως συναισθηματικά αντίβαρα στην αποκλειστική κυριαρχία της μητέρας, όπως λειτουργούσε τα προηγούμενα χρόνια. Ας μην παρεξηγηθώ, υπονοώ απλούστατα το αυτονόητο, πατέρες που στις μέρες μας περνούν περισσότερο χρόνο με τα τέκνα τους από όσο διέθεταν οι πρόγονοί τους για εκείνους, με συναισθήματα διευρυμένα τα οποία δεν υπέκυψαν στις στερεοτυπικές αντιλήψεις περί ανδρισμού ακλόνητου απέναντι σε συναισθηματισμούς και θηλυγενείς ευαισθησίες. Στην αντιστροφή αυτή, η οποία σαφώς καλλιεργήθηκε από την ανοδική πορεία της παιδείας των νεότερων γενεών, αλλά και την καθιέρωση, της υπονομευμένης έως τη μεταπολίτευση, ισότητας ανάμεσα στα δύο φύλα, γεγονός που αποδοκίμασε πρακτικά πλέον, ακόμα και τα τελευταία απομεινάρια στερεοτυπικών αντιλήψεων περί« γυναίκας νοικοκυράς» και «πατέρα του Σαββατοκύριακου».
Ο ρόλος του πατέρα
Αν και οι όροι αυτοί υπήρξαν καθοριστικοί στις προηγούμενες δεκαετίες, σήμερα τείνουν να αποδομούνται, αποστρεφόμενοι τις ιδιότητες και τα κλισέ εποχών οι οποίες έχουν ακόμη αναμφισβήτητα αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στις κοινωνικές δομές. Κι αυτό πλέον, δυστυχώς, αντανακλάται στις αίθουσες των οικογενειακών διαφορών. Η λέξη πατέρας είναι συνώνυμο στην μετά διαζυγίου εποχή με τη λέξη κακοποιητής, φυγόπονος, εκβιαστής, τοξικός, υποβοηθητικός. Δεν υπάρχουν δηλαδή κακοποιητές, φυγόπονοι, εκβιαστές και τοξικοί; Βεβαίως και υπάρχουν. Θα μπορούσαμε να γράψουμε σελίδες για γυναικοκτονίες, για περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας, για ποινικά αδικήματα ιδιώνυμα και μη από νοσηρές αρσενικές φιγούρες, αλλά δεν είναι αυτός ο στόχος σε αυτό το κείμενο. Στόχος δεν είναι η κατηγορία αλλά η απόδειξή της, ούτε τα μεμονωμένα περιστατικά σε συνάρτηση με τη συνολική εικόνα.
Σήμερα, στις αίθουσες των δικαστηρίων, στα γραφεία των συναδέλφων δικηγόρων, στις συνεδριάσεις διαμεσολαβητών, εκτυλίσσεται ένα σενάριο επαναλαμβανόμενο: πατέρες στην αναμονή για να παραλάβουν στις ημέρες και ώρες που ορίζουν τα συμφωνητικά επικοινωνίας, τα παιδιά τους, κατόπιν πολλαπλών παραβιάσεων, αναζητώντας στη δικαιοσύνη την ελάχιστη κατανόηση σε αυτή την πράξη αποξένωσής τους, την ελάχιστη εξήγηση σε αυτή την πράξη αποψίλωσης του δικαιώματος επικοινωνίας με τα τέκνα τους.
Απουσία θεσμών και ρόλων
Δικαστικοί λειτουργοί απόντες, ανίκανοι να επιτελέσουν θεσμικό ρόλο σε διαμάχες ετερογενείς, με ενδοοικογενειακή βία ενίοτε, με κατηγορίες για σεξουαλικά αδικήματα, με κακοποιήσεις ανηλίκων, με δομημένη τοξικότητα η οποία εκτονώνεται με την ενηλικίωση των τέκνων, ώσπου πλέον επιτελεί το ρόλο της. Σκοτώνει, ότι με στόχο ξεκίνησε να αποκτηνώσει, τους οικογενειακούς δεσμούς.
Δεν αναφέρομαι βέβαια στα αυτονόητα, πως όσα αποδεικνύονται αμετακλήτως, δεν αποτελούν συζήτηση στο παρόν κείμενο. Όσα όμως δεν αποδεικνύονται και αποτελούν τεχνάσματα και εργαλεία κακοποίησης στα χέρια της φέρουσας την αποκλειστική επιμέλεια μητέρας ή της φέρουσας συνεπιμέλεια, με στόχο να απομονώσει τον διαζευγμένο πατέρα από την καθημερινότητα της επικοινωνίας με τα τέκνα του, πως μπορούν να αντιμετωπισθούν; Ποιος είναι ο ρόλος του άρθρου 1532 ΑΚ για την κακή άσκηση γονικής μέριμνας και τις συνέπειές της; Ποιος είναι ο ρόλος των κοινωνικών λειτουργών; Ποιος είναι ο ρόλος των δικαστικών λειτουργών, των εισαγγελέων σε κάθε παραβίαση δικαστικής απόφασης από έκαστο διάδικο και κυρίως από τον βρισκόμενο σε δεσπόζουσα θέση; Ποιος δομεί και ανακυκλώνει αυτές τις προκαταλήψεις, σε μία κοινωνία όπου τα δύο φύλα εχθρεύονται εκάτερους , εχθρεύονται πρώτα απ’ όλα τις επιλογές τους; Και ποιός υπερτερεί στη μάχη για το βέλτιστο συμφέρον των τέκνων όπως ο νόμος 4800/2021 ορίζει, όταν το συμφέρον αυτό – σύμφωνα με παιδοψυχίατρους και παιδοψυχολόγους- αποζητάει την ασφάλεια των δεσμών μέσα από την οικογένεια;
Απουσία κοινωνικών και οικογενειακών δεσμών
Στον απόηχο τροπολογιών και εμβόλιμων διατάξεων οικογενειακού δικαίου στην ελληνική πολιτική σκηνή, οι οποίες στηρίζουν γυναικεία συμφέροντα στην προσπάθεια να αποδομήσουν τον πατρικό ρόλο και κατ’ επέκταση κάθε υπάρχουσα οικογενειακή δομή σε μία κοινωνία καταρρέουσα ηθικά, η πόλωση δε λειτουργεί θεσμικά και η ανάγκη να αποδείξουμε πως εντός των «πυλών» της οικογένειας είμαστε ο καθένας ικανός χωρίς τη βοήθεια των άλλων μελών, να διαχειριστούμε το βάρος της ανατροφής παιδιών εξ’ ολοκλήρου, δεν μας κάνει αήττητους κοινωνικά, αλλά ανόητους και αφελείς.
Δεν υπάρχει πολιτισμένη κοινωνία η οποία αναθέτει ρόλο κυρίου (pater familias) κατά ρωμαϊκό δίκαιο σε γονεϊκές φιγούρες. Δεν υπάρχει πολιτισμένη κοινωνία η οποία θεωρεί ατύπως με όρους εμπράγματου δικαίου, πως τα παιδιά αποτελούν αντικείμενα κυριότητας των γονέων και των διαθέσεών τους. Εφόσον οι συγκρούσεις μεταξύ των φορέων της γονικής μέριμνας δεν μπορούν να τερματισθούν, καθίσταται αναγκαία η ενίσχυση του ρόλου των Οικογενειακών Δικαστηρίων και η συστηματική συνδρομή εξειδικευμένων κοινωνικών λειτουργών και διεπιστημονικών δομών, ώστε η διαχείριση των μεταβατικών φάσεων του διαζυγίου να μην επαφίεται αποκλειστικά στη βούληση των γονέων. Συνεπώς, κάθε παραβίαση των κανόνων ομαλής άσκησης της γονικής μέριμνας και της επικοινωνίας δεν μπορεί να εξαντλείται σε τυπικές αστικές κυρώσεις, αλλά οφείλει να ενεργοποιεί ουσιαστικούς μηχανισμούς ελέγχων της γονικής συμπεριφοράς, ιδίως όταν προκαλείται, άμεσα ή έμμεσα, ψυχοσυναισθηματική επιβάρυνση στην ανήλικη προσωπικότητα.
Maria-Nefeli Christodoulopoulou
Lawyer | GDPR • AI Act • Data Protection • Regulatory Compliance
Η Μαρία-Νεφέλη Χριστοδουλοπούλου είναι Δικηγόρος με εστίαση στην προστασία δεδομένων, το AI Governance και τη συμμόρφωση επιχειρήσεων με το ευρωπαϊκό ψηφιακό κανονιστικό πλαίσιο (GDPR, AI Act, NIS2)