Ο Ν. 4800/2021 επέφερε δομική αλλαγή στο άρθρο 1532 του Αστικού Κώδικα, μεταβαίνοντας από το γενικό αφηρημένο μοντέλο της «καταχρηστικής άσκησης» σε ένα σύστημα συγκεκριμένων, ενδεικτικών περιπτώσεων περιλαμβάνοντας πλέον έξι νέες, ενδεικτικές περιπτώσεις κακής άσκησης, οι οποίες αναφέρονται περισσότερο στις σχέσεις μεταξύ των συζύγων. Σκοπός είναι η αντικειμενικοποίηση του ελέγχου και η δημιουργία ενός σαφούς πλαισίου λογοδοσίας για τους γονείς.
Οι νέες μορφές κακής άσκησης περιλαμβάνουν:
Παραβίαση δικαστικών αποφάσεων/συμφωνιών με την έννοιας της υπάιτιας πάντα μη συμμόρφωσης προς αποφάσεις ή διατάξεις εισαγγελικών και δικαστικών αρχών: Κρίσιμη καινοτομία αποτελεί η υπαγωγή εδώ της «ανυπαίτιας ή υπαίτιας» παραβίασης. Η ρύθμιση καθιερώνει αντικειμενική ευθύνη τήρησης των ρυθμίσεων για το τέκνο.
Γονική Αποξένωση: Αν και ο όρος δεν αναφέρεται ρητά, η «διάσπαση (διατάραξη) της συναισθηματικής σχέσης του τέκνου με τον άλλο γονέα» και την οικογένειά του, καθώς και η παρεμπόδιση της επικοινωνίας τυποποιούνται πλέον ως λόγοι αφαίρεσης της μέριμνας.
Εργαλειοποίηση της Επικοινωνίας: Η κακή άσκηση του δικαιώματος επικοινωνίας (χειριστική συμπεριφορά, ψυχολογική πίεση) ελέγχεται εξίσου αυστηρά.
Οικονομική & Ψυχική Βία: Η αδικαιολόγητη άρνηση καταβολής διατροφής και η ενδοοικογενειακή βία (Ν. 3500/2006) συνιστούν αυτοτελείς λόγους παρέμβασης.
Καταδίκη του γονέα με οριστική δικαστική απόφαση για ενδοοικογενειάκή βία.
Δικονομικές Καινοτομίες και ο Ρόλος του Εισαγγελέα
Στο πεδίο του θεσμικού ελέγχου, το αναθεωρημένο άρθρο 1532 §3 ΑΚ μετατρέπει τη διακριτική ευχέρεια του Εισαγγελέα σε δέσμια αρμοδιότητα:
- Υποχρέωση Παραπομπής: Ο Εισαγγελέας υποχρεούται να εισαγάγει την υπόθεση στο δικαστήριο εντός 90 ημερών (με δυνατότητα παράτασης έως 180 ημέρες).
- Κοινωνική Έρευνα: Καθίσταται υποχρεωτική η διενέργεια έρευνας από κοινωνική υπηρεσία πριν την απόφαση (πλην εξαιρετικά επειγουσών περιπτώσεων), διασφαλίζοντας την αρχή της ακρόασης του τέκνου (612 ΚΠολΔ) και την επιστημονική τεκμηρίωση της κρίσης.
Η Ενδοοικογενειακή Βία ως Αυθύπαρκτος Λόγος
Σύμφωνα με τη νομολογία και το πνεύμα του Ν. 3500/2006, η βία δεν απαιτείται να στρέφεται άμεσα κατά του τέκνου. Η ύπαρξη βίας κατά του άλλου γονέα αρκεί για να κλονίσει την ψυχική ισορροπία του ανηλίκου και να θεμελιώσει κακή άσκηση μέριμνας.
Το πολιτικό δικαστήριο δύναται να διαγνώσει την κακή άσκηση βάσει αποδεικτικών μέσων χωρίς να αναμένει την τελεσιδικία της ποινικής δίκης, αποσυνδέοντας την προστασία του τέκνου από τις χρονοβόρες ποινικές διαδικασίες.
Διεθνές Πλαίσιο και Νομική Στάθμιση
Η ερμηνεία του άρθρου 1532 ΑΚ πρέπει να γίνεται υπό το φως του Άρθρου 3 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (ΟΗΕ) και του Άρθρου 24 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, που επιτάσσουν το βέλτιστο συμφέρον του τέκνου ως πρωταρχικό κριτήριο.
Νομική Αμφισημία:
- Η νομική θεωρία ασκεί κριτική στο χρονοδιάγραμμα των 90-180 ημερών της εισαγγελικής έρευνας. Παρότι θεσμοθετείται ως εγγύηση, στην πράξη μπορεί να λειτουργήσει εις βάρος της άμεσης προστασίας σε κατεπείγουσες περιπτώσεις, δημιουργώντας κενό ασφαλείας.
- Το νέο πλαίσιο δεν προκρίνει «αυτοματισμούς» αφαίρεσης της μέριμνας, αλλά την επιλογή του ηπιότερου και προσφορότερου μέτρου, αφήνοντας ευρύ πεδίο κρίσης στον δικαστή της ουσίας.
Συμπέρασμα
Το αναθεωρημένο άρθρο 1532 ΑΚ αποτελεί εργαλείο ουσιαστικής δικαιοσύνης. Εγκαταλείπει το τιμωρητικό μοντέλο και υιοθετεί ένα προληπτικό-ρυθμιστικό πλαίσιο, όπου η «γονική αποξένωση» και η ενδοοικογενειακή βία αναγνωρίζονται ως μείζονες κίνδυνοι για την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του ανηλίκου.
Σχετική Νομολογία & Βιβλιογραφία:
- ΜΠρΘεσ 1738/2019, ΜΠρΛαμ 39/2020.
- Παντελίδου Κ., Γονική Μέριμνα και προσωπική επικοινωνία υπό αναθεώρηση, ΝοΒ 2021.
- ΑΠ 267/2023