Στο μεσοστράτι σχεδόν του 21ου αιώνα, η προστασία των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών αναγνωρίζεται πλέον ως ζήτημα καίριας σημασίας στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο επιτρέπει την τεχνητή διακοπή της κύησης υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις έπειτα από πολυετείς κοινωνικές και πολιτικές διεκδικήσεις, με τον Ν. 1609/1986 (ΦΕΚ Α΄ 86/3.7.1986) με τον οποίο η Ελλάδα κατοχύρωσε νομοθετικά την προστασία της υγείας της γυναίκας και την ελεύθερη πρόσβασή της στην άμβλωση έως και τη δωδέκατη εβδομάδα της κύησης, θεσπίζοντας ένα πλαίσιο που αναγνωρίζει την αυτοδιάθεση της γυναίκας ως προς το σώμα της. Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει καταστήσει σαφές ότι τόσο η επιβολή ιατρικών πράξεων χωρίς συναίνεση όσο και η αδικαιολόγητη άρνηση πρόσβασης σε νόμιμες ιατρικές υπηρεσίες συνιστούν παραβίαση των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
ΕΔΔΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΒΟΛΗ ΑΜΒΛΩΣΗΣ
Στην υπόθεση G.M. and Others v. Moldova (22.11.2022),G.M. and Others v. the Republic of Moldova το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η επιβολή άμβλωσης και αντισυλληπτικών μέτρων χωρίς την ελεύθερη και ενημερωμένη συναίνεση των γυναικών συνιστά παραβίαση του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ, δηλαδή απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση. Το Δικαστήριο τόνισε ότι ακόμη και σε περιπτώσεις γυναικών με αναπηρία ή σε θεσμικά περιβάλλοντα, το κράτος έχει θετική υποχρέωση να διασφαλίζει την πραγματική δυνατότητα λήψης ελεύθερης και ενημερωμένης απόφασης για το σώμα τους.
Οι προσφεύγουσες ήταν γυναίκες με νοητική αναπηρία που φιλοξενούνταν στο νευροψυχιατρικό ίδρυμα Bαlți, χωρίς ωστόσο να έχουν στερηθεί τη δικαιοπρακτική τους ικανότητα. Κατά τους ισχυρισμούς τους, κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο ίδρυμα υπέστησαν κατ’ επανάληψη σεξουαλική κακοποίηση από επικεφαλής ιατρό του ιδρύματος, με αποτέλεσμα να μείνουν έγκυες με συνέπεια οι εγκυμοσύνες αυτές, σύμφωνα με τις ίδιες, να τερματιστούν χωρίς την ελεύθερη και ενημερωμένη συναίνεσή τους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις τοποθετήθηκαν και ενδομήτριες αντισυλληπτικές συσκευές χωρίς γνώση ή συγκατάθεσή τους.
Επικαλούμενες το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής κατά το άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, οι προσφεύγουσες υποστήριξαν ότι υποβλήθηκαν σε ακούσιες αμβλώσεις και επιβολή αντισυλληπτικών μέτρων χωρίς τη θέλησή τους και ότι οι εθνικές αρχές απέτυχαν να διεξαγάγουν αποτελεσματική και ουσιαστική έρευνα για τις καταγγελίες τους. Το Δικαστήριο επισήμανε ότι οι ισχυρισμοί αυτοί άπτονται άμεσα της σωματικής ακεραιότητας, της προσωπικής και της αναπαραγωγικής αυτονομίας των γυναικών, ιδίως όταν πρόκειται για πρόσωπα που βρίσκονται σε καθεστώς θεσμικής εξάρτησης και νοητικής αναπηρίας.
ΕΔΔΑ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΤΩΝ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΔΟΜΩΝ ΣΤΗΝ ΑΜΒΛΩΣΗ
Στον αντίποδα, η νομολογία του ΕΔΔΑ αναγνωρίζει ότι παραβίαση της αναπαραγωγικής αυτονομίας μπορεί να υπάρξει και υπό την αντίθετη κατεύθυνση, όταν το κράτος ή οι δημόσιες δομές υγείας αρνούνται να παράσχουν πρόσβαση σε νόμιμη άμβλωση. Σε τέτοιες περιπτώσεις (Tysiąc κατά Πολωνίας, 2007), το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η άρνηση ή η πρακτική παρεμπόδιση της άμβλωσης μπορεί να παραβιάσει το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής κατά το άρθρο 8 της ΕΣΔΑEuropean Convention on Human Rights, διότι στερεί από τη γυναίκα τη δυνατότητα να αποφασίσει ελεύθερα για τη συνέχιση ή μη της εγκυμοσύνης.
ΕΛΛΑΔΑ
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ελληνική πραγματικότητα, όπου σύμφωνα με πρόσφατη δημοσιογραφική έρευνα της ιστοσελίδας News247Αμβλώσεις: 46 δημόσια νοσοκομεία αρνούνται στις γυναίκες τη διακοπή κύησης σημαντικός αριθμός δημόσιων νοσοκομείων – σε ορισμένες καταγραφές έως και 46 από περίπου 80 μονάδες – δηλώνει ότι δεν διενεργεί συστηματικά αμβλώσεις. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί ένα ουσιώδες θεσμικό κενό μεταξύ της ατομικής άρνησης του ιατρού για λόγους συνείδησης και της υποχρέωσης του δημόσιου συστήματος υγείας να διασφαλίζει την πρόσβαση σε μια νόμιμη ιατρική πράξη. Η επίκληση λόγων συνείδησης αποτελεί ατομικό δικαίωμα του ιατρού, δεν μπορεί όμως να μετατρέπεται σε θεσμική άρνηση του νοσοκομείου να εξασφαλίζει την πρόσβαση της γυναίκας σε νόμιμη άμβλωση.Τι απαντά ο Μαρινάκης για την άρνηση αμβλώσεων σε νοσοκομεία | ΕΦΣΥΝ
Η κρίσιμη αρχή που αναδύεται από τη νομολογία είναι ότι το κράτος δεν μπορεί ούτε να επιβάλλει ούτε να εμποδίζει την άμβλωση με τρόπο που να ακυρώνει την ελεύθερη βούληση της γυναίκας κι αυτό γιατί η προστασία των δικαιωμάτων της γυναίκας δεν εξαντλείται και δεν αποβλέπει μόνο στη νομιμότητα της ιατρικής πράξης, αλλά επεκτείνεται και στη διασφάλιση της δυνατότητας επιλογής ή αλλιώς στην χειραφέτηση της βούλησής της. Έτσι, τόσο η αναγκαστική άμβλωση όσο και η συστηματική άρνηση πρόσβασης σε νόμιμη άμβλωση αποτελούν δύο όψεις της ίδιας παραβίασης: της άρνησης αναγνώρισης της γυναίκας ως φορέα αυτοδιάθεσης και πλήρους προσωπικής αυτονομίας.
ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΓΥΝΑΙΚΑΣ
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, η νομολογία του ΕΔΔΑ υπενθυμίζει ότι ο πυρήνας των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων βρίσκεται στη δυνατότητα της γυναίκας να αποφασίζει ελεύθερα για το σώμα της, χωρίς εξαναγκασμό, χωρίς προκαταλήψεις και χωρίς επιβολές που αναπαράγουν στερεοτυπικά σχήματα μιας άλλης εποχής.
Maria-Nefeli Christodoulopoulou
Lawyer | GDPR • AI Act • Data Protection • Regulatory Compliance
Η Μαρία-Νεφέλη Χριστοδουλοπούλου είναι Δικηγόρος με εστίαση στην προστασία δεδομένων, το AI Governance και τη συμμόρφωση επιχειρήσεων με το ευρωπαϊκό ψηφιακό κανονιστικό πλαίσιο (GDPR, AI Act, NIS2)