Γεγονότα τα οποία έχουν δει το φως της δημοσιότητας, όπως η έκρηξη στο εργοστάσιο Βιολάντα στα Τρίκαλα, η σιδηροδρομική τραγωδία στα Τέμπη ή το ναυάγιο του «Express Samina», έχουν αναδείξει εκ νέου τα δυσχερή όρια ανάμεσα στον ενδεχόμενο δόλο του άρθρου 27 ΠΚ και την ενσυνείδητη αμέλεια του άρθρου 28 ΠΚ, ιδίως σε περιπτώσεις δυστυχημάτων όπου τίθεται ζήτημα ποινικής ευθύνης των εμπλεκομένων. Κοινό στοιχείο και των δύο μορφών υπαιτιότητας – αν θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε κοινή την πιθανολόγηση επέλευσης του αξιόποινου αποτελέσματος – είναι η πρόβλεψη του αποτελέσματος ως ενδεχόμενου (ενδεχόμενος δόλος) και δυνατού (ενσυνείδητη αμέλεια), με τη διάκριση να εδράζεται αποκλειστικά στη βουλητική στάση του δράστη απέναντι σε αυτό, ήτοι στην αποδοχή (ενδεχόμενος δόλος) ή την πίστη αποφυγής του (ενσυνείδητη αμέλεια).

ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΠΟΥ ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΑΝ ΤΗΝ ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ

Στις υποθέσεις που συγκλόνισαν την κοινή γνώμη, το ερώτημα δεν ήταν αν υπήρξε πρόβλεψη του κινδύνου από τα πρόσωπα που έθεσαν τον μηχανισμό (sic)– η ύπαρξη σοβαρών ελλείψεων ασφαλείας, η παράλειψη τήρησης διαδικασιών ή η λειτουργία υπό συνθήκες γνωστής επικινδυνότητας συχνά καθιστούν την πρόβλεψη δεδομένη – αλλά αν οι εμπλεκόμενοι φορείς ή πρόσωπα προχώρησαν σε πράξεις ή παραλείψεις με τη συνείδηση ότι το αποτέλεσμα ενδέχεται να επέλθει και, παρ’ όλα αυτά, το αποδέχθηκαν υπό την έννοια του συμβιβασμού. Στο σημείο αυτό, η απλή «ελπίδα» αποφυγής του αποτελέσματος δεν ταυτίζεται με την «πίστη» που απαιτεί το άρθρο 28 ΠΚ για τη θεμελίωση ενσυνείδητης αμέλειας ως πλημμελήματος. Η «πίστη», κατά τη μορφή αυτή της αμέλειας, προϋποθέτει ότι ο δράστης θεώρησε, μετά από στάθμιση των περιστάσεων, ότι το αποτέλεσμα δεν θα επέλθει, επειδή η κατάσταση ήταν ελέγξιμη. Αντίθετα, η συνέχιση μιας επικίνδυνης δραστηριότητας το αποτέλεσμα της οποίας έχεις αρχικά προβλέψει ως «ενδεχόμενο» με μοναδικό ψυχολογικό αντίβαρο την ευχή ότι «δεν θα συμβεί τίποτα» μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να εκληφθεί ως ένδειξη ότι η επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού (απώτερος σκοπός) υπερίσχυσε της προστασίας του εννόμου αγαθού και τείνει να θεμελιώσει ενδεχόμενο δόλο.

ΕΝΔΕΙΚΤΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΝΔΕΙΚΤΕΣ

Αντιθέτως, κι εδώ βρίσκεται ένα καίριο σημείο το οποίο δημιούργησε διάσταση απόψεων μετά το τελευταίο δυστύχημα στα Τρίκαλα, ως ισχυρός αντενδείκτης ενδεχόμενου δόλου λειτουργεί η «αυτοδιακινδύνευση»  του δράστη ή ο κίνδυνος συγγενικών του προσώπων, καθώς όταν η επιλογή του οδηγεί αντικειμενικά και τον ίδιο σε κίνδυνο επέλευσης του αποτελέσματος, κατά κανόνα αποκλείεται η αποδοχή του ενδεδόμενου δόλου (κακούργημα), εκτός αν υποθέσει κανείς πως εμφορείται από σκοπό αυτοκτονίας ή πιο ρεαλιστικά έχει λάβει μέτρα αυτοπροστασίας. Περαιτέρω, όταν οι συνέπειες για τον δράστη από την επέλευση του αποτελέσματος είναι προδήλως βαρύτερες από το προσδοκώμενο όφελος το οποίο ορίζεται ως η επίτευξη του τελικού του σκοπού π.χ. χρηματικό όφελος, διαφυγόντα κέρδη, πλουτισμός κ.λ.π, τότε η αποδοχή αντενδείκνυται και οδηγούμαστε στην επιλογή της ενσυνείδητης αμέλειας (πλημμέλημα).

Κι όμως, ο δημόσιος αντίκτυπος σοβαρών δυστυχημάτων, ιδίως όταν συνοδεύονται από μεγάλο αριθμό θυμάτων και έντονη κοινωνική κατακραυγή, έχει οδηγήσει κατά καιρούς τη δικανική κρίση,  υπό το βάρος της κοινωνικής πίεσης απόδοσης ευθυνών, σε μία αξιολογική «μετατόπιση» της ποινικής κρίσηςhttps://legalresearch.gr/poiniko-dikaio/ προς την κατεύθυνση της κατάφασης του ενδεχόμενου δόλου. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η έντονη κοινωνική απαξία της πράξης και η ανάγκη απόδοσης ευθύνης μπορεί να επηρεάσουν την ερμηνεία της έννοιας της «αποδοχής» του αποτελέσματος, οδηγώντας σε μια ευρύτερη χρήση του ενδεχόμενου δόλου σε σχέση με την ενσυνείδητη αμέλεια.

Maria-Nefeli Christodoulopoulou
Lawyer | GDPR • AI Act • Data Protection • Regulatory Compliance

Η Μαρία-Νεφέλη Χριστοδουλοπούλου είναι Δικηγόρος με εστίαση στην προστασία δεδομένων, το AI Governance και τη συμμόρφωση επιχειρήσεων με το ευρωπαϊκό ψηφιακό κανονιστικό πλαίσιο (GDPR, AI Act, NIS2)